Ахмет Яссауидің алғашқы ұстазы, жүгінің пірі болған Арыстанбаб есімі Отырар, Сайрам, Яссы өңіріндегі сопылардың рухани жолбасшысы ретінде кеңінен жайылған. Ел арасында «Арыстанбабқа түне, Қожа Ахметтен тіле» деген ұлағатты сөз бар.
К.Г. Зельман, Ә. Диваев, В.В. Бортольд, М.Е. Массон, А.А. Сменов, Дж. Тирмингэм, И. Меликофф еңбектерінде Арыстанбабтың Қожа Ахмет Яссауиға ұстаздық еткені туралы айтылады. Арыстанбаб есімі Қожа Ахмет Яссауидің «Диуани хикметінде» жиі айтылады.
Бірінші хикметте «Жеті жаста Арыстан бабама сәлем» деп ұстазымен алғаш кезіккен уақытты көрсетеді. Екінші хикметте:
Жеті жасымда Арыстан бабамды іздеп таптым,
Көре сала пердемен бүркеп жаптым.
Биһамды – л – лаһи таныдым деп ізімді сүйді,
сол себептен алпыс үште жерге кірдім — дейді.
«Диуани хикмет» бізге Арыстанбаб пен Қожа Ахмет бабалар өмір-өнегесінің мазмұны — сопылық, ал ол адамның рухани жағынан жетілу жолы екенін уағыздайды.
Арыстанбаб кесенесі
Азия алабындағы ежелгі сәулет өнері ескерткіштерінің бірі – Арыстанбаб кесенесі және Отырар қаласының маңына жерленген Арыстанбаб ата қабірінің басына салынған. Кесене дәлізхана, мешіт, құжырхана, азан шақыратын мұнара сияқты жеке бөлмелерден құралған. Кешеннің ең көне бөлігі – қабірхана. Қабір үстіне алғашқы белгі ХІІ ғасыр шамасында салынған. Мазар ХІҮ ғасырда қайта жөнделген.
Осыған орай ел арасында таралған мынадай аңыз бар:
«Қожа Ахмет мазарының қабырғалары қаланып болған түні алып көк өгіз келіп, дуалдарды мүйізімен соғып, құлатып кетеді. Ғимараттың қабырғасы қайта тұрғызылып, күмбездер қайта қалана бастағанда осы оқыс оқиға тағы қайталанып, құрылыс үйілген төбеге айналады. Тегін емес бұл жай Әмір Темірді көп ойландырады. Бір күні түсіне ақ киімді шал еніп, ол Қожа Ахметтің ұстазы – Арыстанбабтың қабірі үстіне мазар сал деп аян береді. Осы аян-өсиет орындалған соң ғана Әмір Темір Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи мазарының құрлысын ойдағыдай тамамдапты»
Арыстанбаб кесенесі ХХ ғасырдың басында жергілікті халықтың қаражатымен, күйдірілген кірпіштен, ауданы — 35×12 метр, биіктігі 12 метр, бұрынғы Меккеге қараған есігі Түркістанға Әзірет Сұлтанға бағытталған, солтүстік жағы кесене, оңтүстік жағы мешіт есебіне қайт жөнделді, дәліз қақпа маңдайшасына хижра бойынша соңғы құрлыс жүрген уақыт 1327 жыл деп таңбаланған мәрмәр тақта қаланған.
Арыстанbаб — первый наставник Ахмета Яsсауi, покровитель путников. Его имя широко известно как духовного предводителя суфиев в регионах Отрара, Сайрама и Яsсы. В народе бытует мудрое изречение: «Ночуй у Арыstanbabа, проси благословения у Ходжи Ахмета».
В трудах К.Г. Зельмана, А. Диваева, В.В. Бартольда, М.Е. Массона, А.А. Семёнова, Дж. Тирмингэма, И. Меликова говорится о наставничестве Арыstanbabа Ходже Ахмету Яsсауi. Имя Арыstanbabа часто упоминается в «Дивани хikmet».
В первой хikmete: «В семь лет приветствую Арыstan-бaba». Во второй хikmete:
В семь лет я нашёл Арыstan-бaba,
Увидев, сразу закрылся покрывалом.
Познав Биҳamdillahi, он полюбил мой след,
поэтому в шестьдесят три я ушёл в землю.
«Дивани хikmet» проповедует сопiilik — путь духовного совершенствования, на примере жизни Арыstanbabа и Ходжи Ахмета.
Мавзолей Арыstanbabа
Мавзolей Арыstanbabа — один из древних памятников архитектуры Азии, возведённый на могиле Арыstanbabа-ата недалеко от города Отрар. Комплекс состоит из коридорной залы, мечети, кухни и минарета для призыва на намаз. Самая древняя часть — крипта (XII в.). Мazар перестроен в XIV веке.
О легенде строительства рассказывает народное предание о голубом быке, разрушавшем стены мazара Ходжи Ахмета, и сне Амира Temura о необходимости возвестi mazar над могилой Арыstanbabа.
В начале XX века мавзolей отреставрирован из обожжённого кирпича (35×12 м, высота 12 м). Дверь переориентирована на Туркестан, к Азret Sultan. На maңdayshe ворот коридора — мраморная плита с датой 1327 года по хиджре.
Arystanbab was the first teacher of Akhmet Yassawi and patron of travelers. His name is known as a spiritual leader of Sufis in Otrar, Sairam, and Yassy. People say: «Stay at Arystanbab, ask blessing from Khoja Akhmet.»
Works by Zelman, Divaev, Barthold, Masson, Semyonov, Trimingham, and Melikoff describe his mentorship of Khoja Akhmet Yassawi. His name appears often in the «Diwani Hikmet».
The first hikmet: «At seven I greet Arystan-baba.» The second hikmet:
At seven I found Arystan-baba,
And covered myself with a veil upon seeing him.
Knowing Bihamdillahi, he cherished my path,
therefore at sixty-three I entered the earth.
«Diwani Hikmet» teaches Sufism as the path of spiritual perfection shown by Arystanbab and Khoja Akhmet.
Arystanbab Mausoleum
One of Asia's ancient architectural monuments, built over Arystanbab-ata's grave near Otrar. The complex includes a corridor hall, mosque, kitchen, and minaret. The crypt dates to the 12th century; the shrine was rebuilt in the 14th century.
Legend tells of a blue bull destroying the walls of Khoja Akhmet's shrine until Amir Temur dreamed he must build a mausoleum over Arystanbab's grave.
Early 20th-century restoration used fired brick (35×12 m, 12 m high). The door was reoriented toward Turkestan. A marble plaque on the corridor gate marks Hijri 1327.
